And of course Henry the Horse....: walsen met The Beatles

Hoewel ik best wat ritmegevoel heb, zul je me niet snel zien stijldansen. Het is niet aan me besteed. Liever bespeel ik zelf een instrument, terwijl anderen een dansje wagen. Jaren geleden was dat regelmatig op bruiloften en feesten, met een band die alleen maar dansbaar repertoire speelde. Als bassist heb je dan een hele fijne rol trouwens. Ongemerkt laten de mensen zich meenemen door jouw partijen. Die kunnen net het verschil maken: swingt het wel, of swingt het niet? Tegenwoordig speel ik bij de Dames van Adel, die meer unplugged-achtige en meerstemmige 'kleine' liedjes spelen. Ook nog wel dansbaar trouwens. Hoe ik er deze week op kwam, weet ik niet, maar ik moest ineens denken aan walsende mensen en aan liedjes die als wals geschreven zijn. En dan niet alleen in 3/4 maar voor het gemak ook maar in 6/8, waarbij de wals-feel iets relaxter is. Zouden The Beatles veel wals-nummers geschreven hebben? Ik ging op zoek.

John Lennon met Louise Harrison,
de moeder van George

Wat is een wals?

Direct liep ik al tegen een definitiekwestie aan. Wanneer is een liedje een wals? Als het echt helemaal in drieën of zessen te tellen is? Wat doe je dan met nummers waar een klein stukje wals in zit? Of composities die je zowel in tweeën als in drieën kunt tellen? Direct viel ik dus al door de mand, met mijn wat beperkte theoretische muziekkennis. In een eerdere blog schreef ik al eens over afwijkende maatpatronen in Beatlesnummers. Ook daar kwam de 3/4e-maatsoort aan bod. Vooral bij nummers van John Lennon, die sterk intuïtief schreef en maatsoorten naar believen wisselde, door er tellen bij te plakken of af te halen. Dat leverde her en der ook wat mini-walsjes op. Laten we eens kijken wat er bij The Beatles door de jaren heen te walsen valt. 

1963: eerste poging?

Zou This Boy de eerste poging van Lennon en McCartney zijn geweest om af te wijken van het geijkte vierkwartsmaat-patroon waarin ze veelal schreven? Met de doowop-achtige benadering liet John Lennon zich inspireren door Smokey Robinson (I've Been Good To You) en Bobby Freeman (You Don't Understand Me).

1964: een bewuste keuze om iets nieuws te doen

In de zomer van '64 schreven John en Paul Baby's in Black, zittend in één van de vele hotelkamers die tijdelijk hun thuis waren. Volgens Lennon was het een bewuste keuze om weer een wals te schrijven. In een interview vertelde hij dat mensen het altijd bijzonder vonden wanneer zij de cover If You Gotta Make A Fool Of Somebody speelden. The Beatles waren trouwens gek op dat nummer. McCartney hoorde het in de platenzaak van Brian Epstein, George Harrison kocht in 1963 tijdens het bezoek aan zijn zus Amerika op een elpee van James Ray en John Lennon had de single thuis in zijn jukebox. Een dergelijk bluesy walsje moest ook heus zelf te schrijven zijn, dachten Lennon en McCartney. Dat deden ze trouwens ook met het bijzondere Yes It Is, dat ergens in de loop van 1964 moet zijn gecomponeerd en begin 1965 werd opgenomen.

1965: de invloed van de folk

Het akoestische geluid van Bob Dylan en diens verhalende songs inspireerde John Lennon in '65 opnieuw tot het schrijven in wals-tempo. You've Got To Hide Your Love Away en Norwegian Wood zagen het levenslicht. We Can Work It Out mag een echte Lennon/McCartney/Harrison-coproductie genoemd worden, waarbij Paul tekende voor het A-gedeelte en John voor het B-deel (Life is very short). Het zou George zijn geweest, die voorstelde steeds dat 'pessimistische stukje' te eindigen in driekwartsmaat, zodat we op 'fussing and fighting my friend' een kort walsje horen, waarna het nummer heel knap haast ongemerkt weer naar een vierkwartsmaart terugschakelt. Goede overgang, vind ik.

1966: Lennon moet zijn woorden kwijt

In de jaren die volgen, verleggen The Beatles hun muzikale grenzen. Hun nummers worden complexer, net als de thema's waarover gezongen wordt. Als ik weer op zoek ga naar het wals-element, hoor ik in de bridge van She Said, She Said dat John Lennon ongetwijfeld heeft gezocht naar een maatsoort waarop hij zijn tekst kwijt kon. Vanaf When I was a boy, komt er duidelijk een 3/4e-feel om de hoek kijken, maar ook weer niet helemaal, door de onregelmatige maatsoort. Volgens mij heeft muziekdocent Stefan Terpstra daarover onlangs het nodige uitgelegd in een uitzending van de Fab4Cast. Luister het vooral nog eens terug: de specialist aan het woord. In Strawberry Fields Forever moet Lennon trouwens opnieuw zijn woorden kwijt in het ritme. Dus zingt hij juist die woorden als een kort stukje driekwartsmaat. 

1967: psychedelische probeersels

Op het album Sgt. Pepper's Lonely Heart's Club Band was de 3/4 en 6/8 als maatsoort duidelijker te horen. In de coupletten van Lucy In The Sky With Diamonds kun je tot 6 tellen en het gehele nummer She's Leaving Home voelt als een echte wals. Aangekondigd door John Lennon walst Henry The Horse door het instrumentale middenstuk van Being For The Benefit of Mr. Kite, geheel passend bij de circussfeer die het nummer moest uitstralen. Een bijna vergeten walsje horen we in het outro van Magical Mystery Tour, tijdens de dromerige pianoklanken die het nummer uitluiden.

1968: geen Waltzing McCartney

Hoewel Paul McCartney de naam had de meest nostalgisch klinkende Beatlesnummers te schrijven, horen we dat bij hem eerder terug in swing- dan in walsnummers. Als we kijken naar The White Album, wordt daarop sowieso niet veel gewalst. In het continu van maatsoort wisselende Happiness Is A Warm Gun, walsen we met Lennon een stukje mee tijdens I need a fix. De echte jazz-wals komt van George Harrison, op Long Long Long. Dit nummer komt op de onlangs heruitgebrachte en geremixte versie van The White Album haast als herboren door onze speakers. Prachtig. Yer Blues heeft ook wel iets van een 6/8e feel, of begin ik nu overal iets in te horen?

1969: vooral weer Lennon en Harrison

Voorbeelden van Beatlesnummers in (gedeeltelijk) 3/4 of 6/8 die we in 1969 tegenkomen, zijn Dig A Pony (Lennon), de coupletten van I Me Mine (Harrison), een fragmentje in Mean Mr. Mustard (Lennon), Dig It van Lennon, dat volgens mij weer zowel in drieën als in vieren te tellen is (wonderlijk). Ook I Want You van het Abbey Road-album heeft verschillende gedeeltes die in zessen te tellen zijn. Hoe dat precies zit, moet Stefan Terpstra misschien nog eens uitleggen. Oh! Darling tenslotte staat volgens mij ook in 6/8.

Doowop, folk en blues

Goh, ik had niet gedacht dat ik zoveel walsjes tegen zou komen in de eigen composities van The Beatles. Wat kunnen we concluderen? Dat de inspiratie voor 3/4- en 6/8e-maatsoorten bij The Beatles vooral voortkwam uit de doowop, folk en de blues. Lennon voegde daar zijn eigen intuïtieve manier van spelen met maatsoorten aan toe en zo valt er aardig wat te walsen in het Beatlesrepertoire. Maar heb ik alles nu in kaart gebracht? Vast niet. Het mooie vind ik, dat jullie als lezers zo verschrikkelijk veel weten. Ongetwijfeld heb ik de nodige walsjes over het hoofd gezien. Wie heeft er nog meer gevonden? Deel ze met me! Wie er trouwens geen genoeg van krijgen, adviseer ik het onderstaande [filmpje] even te bekijken:

One two three four! Afwijkende maatpatronen in Beatlesnummers

Een paar weken geleden was Gijs Groenteman te gast in een uitzending van de Fab4Cast. Gijs, zelf groot Beatlesfan, raakte zo geïnspireerd door de manier waarop de mannen van de Fab4Cast het Beatlesoeuvre uitpluizen, dat hij zijn eigen reeks begon. Niet over The Beatles, maar over een ander fenomeen: Harry Bannink. In de uitzending Bannink, Beatles en Bonte Bespiegelingen bespreken Gijs, Michiel, Wibo en Jan Cees de parallellen in het werk van Bannink en The Beatles. Het leverde een originele podcast op, die ik met plezier beluisterde. Iets in die uitzending trok echter mijn aandacht, namelijk het fenomeen maatsoorten. Terloops noemen de heren dat Harry Bannink in zijn liedjes vaak afweek van de geijkte 3- en 4-kwartsmaten, omdat hij vaak muziek schreef op teksten die al af waren. Er was één Beatle die ook speelde met maatsoorten: John Lennon.


Balans tussen Lennon en McCartney
Al zaten John Lennon en Paul McCartney als jonge jongens vaak bij elkaar met hun gitaren om samen liedjes te schrijven, ze hadden elk een heel verschillende manier van componeren. In het oude werk van The Beatles hoor je dat nog niet zo, omdat het gouden duo elkaar goed in balans hield, vermoed ik. Als Lennon er even niet uitkwam, had McCartney wel een oplossing. Ontbrekende woorden, zinsneden, bruggetjes en intro's....samen polijstten John en Paul hun composities tot glimmend goud. Naarmate Lennon en McCartney meer individueel te werk gingen, werden de verschillen in hun manier van schrijven groter.

McCartney hoorde alles al in zijn hoofd
Bij Paul McCartney heb ik altijd het idee dat hij zijn liedjes vrij compleet in zijn hoofd had. Wie demo's en vroege opnames van McCartney-composities hoort, hoort tevens een zelfverzekerde componist die alvast bepaalde structuren aangeeft en melodieën neuriet die later in de arrangementen terugkomen. Denk aan de 24 maten in A Day In The Life die leeg werden gelaten voor "iets spectaculairs", denk aan de partijen in Penny Lane en She's Leaving Home. McCartney hoorde al een boel in zijn hoofd en had alleen iemand nodig die zijn ideeën op papier kon zetten voor een trompettist, harpist of een heel orkest. Al snoepte hij er bijvoorbeeld in Martha My Dear een paar tellen bij, McCartneys nummers bevatten weinig onregelmatige maatsoorten.

Lennon werkte meer intuïtief
Als we naar de nummers luisteren die Lennon in de nadagen van The Beatles schreef, lijkt het alsof er vooral ideeën en teksten waren, waar John de muziek nog omheen moest bouwen. En daar kom ik op het punt van maatsoorten. Want wie eerst teksten schrijft en daar tevreden over is, komt ritmisch en qua metrum niet altijd weg met de geijkte maatstructuren van de popmuziek. Dat overkwam Lennon, al maalde die er niet om. Voor een creatieve drummer als Ringo Starr, waren Johns ritmische capriolen geen probleem. En omdat Ringo altijd in dienst van het liedje drumde, loodste hij de luisteraar feilloos door Lennons landschap.

In welke nummers deed John dat?
Over welke nummers hebben we het? Ik heb geprobeerd er een aantal te verzamelen, maar ik zou het leuk vinden als jullie me aan kunnen vullen. In All You Need is Love bestaan de coupletten uit 29 slagen die verdeeld zijn in twee 7/4e maten, eenmaal een 8/4e maat en dan weer een 7/4e. In het refrein komt de regelmaat terug met een 4/4-patroon, met uitzondering van de laatste maat die 6 tellen bevat ("love is all you need"). Ringo moest hier ongetwijfeld zijn kop wel even bijhouden tijdens het spelen: [filmpje]

Happiness Is A Warm Gun
Een ander kunststukje is Happiness Is A Warm Gun waarin 2/4e, 3/4e en 4/4e maatsoorten elkaar continu opvolgen. Bovendien wordt hier de polymeter-techniek toegepast, waarbij twee maatsoorten tegelijkertijd worden gebruikt. Het was daarom geen eenvoudig nummer om op te nemen. Na 15 studio-uren en 95 takes was de band tevreden: [filmpje]

De zeven secties van Good Morning Good Morning
Wie Good Morning Good Morning van het Sgt. Pepper-album wel eens vrolijk op tafel meetikt, is er vast al eens achtergekomen dat ook in dat nummer ritmisch gezien hele gekke dingen gebeuren. Misschien is het leuk om hier even de structuur van het nummer vanuit Wikipedia in te sluiten. Dat zegt alles over de 7 stukken waarin het liedje verdeeld is:

A: 4,4,4,4,4 (introduction: five bars, 20 beats)

B: 5,5,5,3,4,5,4,3,3,4,4 (eleven bars, 44 beats)

C: 5,5,5,3,4,4,4,4,4,4 (contains refrain: ten bars, 42 beats)

B: 5,5,5,3,4,5,4,3,3,4,4 (eleven bars, 44 beats)

C: 5,5,5,3,4,4,4,4,4,4 (contains refrain: ten bars, 42 beats)

B: 5,5,5,3,4,5,4,3,3,4,4 (eleven bars, 44 beats)

A: 4,4,4,4,4,4 (end: six bars, 24 beats, with fade out bar)

Met de geïsoleerde drum-track van het nummer kun je dus bovenstaand schema meetellen: [filmpje]

Here Comes The Sun
Natuurlijk mogen we het huzarenstukje dat George Harrison uithaalde in Here Comes The Sun hier ook niet vergeten. Waar Lennon zijn maatsoorten intuïtief omgooide, deed George Harrison het bewust. Tijdens het Sun, sun, sun, here it comes-thema gaat de vierkwartsmaat op de kop en komt er een 11/8, 4/4, 7/8-structuur om de hoek kijken. We spelen dit mooie nummer ook met mijn bandje de Dames van Adel en inmiddels zit dit er goed in, maar wie het liedjes niet zijn DNA heeft zitten, moet er even aan wennen. Ringo Starr vertelde in de mooie documentaire Living In The Material World hoe hij zelf even zijn weg moest vinden met dit door Harrison ingebrachte Indiase ritme: [filmpje]

Dit zijn de nummers die mij te binnen schoten bij het denken aan afwijkende maatpatronen in Beatlesnummers. Welke ben ik vergeten? Vullen jullie me aan?