Veertig jaar Double Fantasy, het album dat John Lennons afscheid werd (met podcast)

Deze week is het 40 jaar geleden dat John Lennons zijn laatste album uitbracht. Op 17 november 1980 zag Double Fantasy het levenslicht. Drie weken voor de bewuste avond van 8 december, waarop John van het leven beroofd werd (en de wereld van hém). Tijd om stil te staan bij de laatste muziek die hij, bij leven, met de wereld deelde. Wat was Double Fantasy voor album? Welke plek neemt de plaat in, als we kijken naar het solo-oeuvre van John Lennon?

John hield Paul in de gaten
Het mag onlogisch of verrassend klinken, maar eigenlijk was Paul McCartney een beetje verantwoordelijk voor het ontstaan van de songs die John Lennon voor Double Fantasy schreef of afmaakte. In 1980 hadden beide jeugdvrienden en ex-Beatles een decennium met ups en downs achter de rug. Er waren wrijvingen, er werd met modder gegooid, weer ruimhartig vergeven, bijgepraat en zelfs in benevelde toestand nog eenmaal muziek gemaakt. Intensief contact was er niet meer, bij de start van de jaren '80, maar John hield Pauls muzikale carrière vanuit de Verenigde Staten goed in de gaten. Toch werd hij in het voorjaar van 1980 verrast toen hij Pauls nieuwe single op de autoradio hoorde. Het frisse, funky geluid van Coming Up beviel hem. En het zette iets bij hem in beweging...

Een gitaar, een drummachine en twee cassetterecorders
Die zomer reisde John naar Bermuda, waar hij tijdens een hachelijke zeilreis een tweede impuls kreeg om weer te gaan schrijven. Hij herwon zijn zelfvertrouwen, streek neer in een villa op het zonnige eiland en ging aan de slag met zijn gitaar, drummachine en twee cassetterecorders. Daarmee kon hij zichzelf overdubben. Onder deze eenvoudige omstandigheden begon John demo's op te nemen van songs die op zijn laatste album terecht zouden komen. Yoko was die weken niet bij hem, maar vloog één keer voor een weekend naar hem toe. Zij hield zich in New York bezig met haar eigen creatieve en zakelijke beslommeringen, maar de twee wisselden regelmatig telefonisch hun ideeën uit. 

John op Bermuda, zomer 1980

Een bloem als inspiratie
Ook Yoko bouwde aan een voorraad nummers, gesterkt door Johns enthousiasme over haar toenemende kansen om door het mainstream publiek geaccepteerd te worden. Op Bermuda hoorde John Rock Lobster van The B52's uit een disco schallen en herkende daarin Yoko's stijl. Instant. Double Fantasy zou dan ook een plaat worden waarop John en Yoko een huwelijkse dialoog wilden voeren: hun nummers werden om en om op het album gezet. De plaat zou dan ook 'A Heart Play' als ondertitel krijgen. Tijdens een bezoek aan de botanische tuinen van Bermuda besloot John het album Double Fantasy te noemen, naar een fresia-soort, genaamd 'Fantasy', met een dubbele bloemvorm die hij er ontdekte. Vandaag de dag prijkt dit monument in de tropische tuinen:

Generale repetitie in The Dakota
De sessies voor het album vonden plaats tussen begin augustus en half oktober 1980 in de Hit Factory in New York City. Niet de grootste en meest prestigieuze studio die de metropool rijk was, maar wel de perfecte plek om, juist onder de radar van pers en publiek, te bouwen aan wat een comeback-plaat zou moeten worden. Dat 'bouwen' ging trouwens in grote vaart. Producer Jack Douglas zocht voor John de crème de la crème van de New Yorkse sessie-musici bij elkaar en bereidde de sessies goed met hen voor. Dat deed hij op basis van de demo-tapes die Yoko hem tijdens een bijzondere en geheime missie (per vliegtuig) overhandigd had. Aan de vooravond van de eerste opnamedag ontvingen John en Yoko hun 'crew' zelfs nog in hun appartement in The Dakota om de laatste puntjes op de i te zetten. En zo ging het project van start.

Beatlesnummers inzetten
De Double Fantasy-sessies verliepen vlot en soepel, met een gedreven en goedgemutste John Lennon aan het roer. Alsof hij nooit weggeweest was uit de studio. We horen het op de vele 'fly on the wall'-opnames die van die weken bewaard zijn gebleven. Producer Jack Douglas liet een tape meelopen en nam zo ook alle studiogesprekken op. Zo weten we dat John regelmatig op een ontspannen manier naar zijn Beatlestijd verwees en dat er zelfs af en toe een Beatlesnummer werd ingezet. De bandleden speelden ook mee op Yoko's composities, die sterker in de op dat moment populaire new wave-stijl werden vormgegeven. De muzikanten van Cheap Trick werden tevens kort ingevlogen om hun bijdrage aan de sessies te leveren. Johns muziek was soms nostalgisch (Just Like Starting Over), persoonlijk (I'm Losing You), liefdevol (Beautiful Boy) en bezat af en toe ook weer die knappe universele insteek (Woman) die zijn nummers zo tijdloos maakt.

Gezinsgeluk versus New Wave
Double Fantasy lag half november in de schappen, mooi op tijd voor de naderende feestdagen. Terwijl John en Yoko zich onderdompelden in promotionele activiteiten, nieuwe studiosessies én er plannen werden gemaakt voor een wereldtournee in 1981, reageerde de pers aanvankelijk wat lauw op Johns comeback. Aan de uitstekend geproduceerde sound lag niet het zozeer, maar het was voor een aantal critici even wennen dat de gedreven en activistische John Lennon van weleer had plaatsgemaakt voor een tevreden huisvader die zijn gezinsgeluk bezong. Yoko Ono viel meer lof ten deel. Niet zozeer om haar vocale prestaties, maar omdat ze de New Wave-tijdgeest beter in haar nummers had weten te vatten. Iets dat Yoko overigens grotendeels te danken had aan de uitstekend spelende band.

De Stripped Down-versie is een hele nieuwe luisterervaring
Hoewel het album zich gestaag een weg naar de hoogste regionen van de hitlijsten probeerde te banen, schoot het pas naar nummer 1 na de tragische gebeurtenissen die drie weken later plaats zouden vinden. Erkenning kwam er postuum, onder andere in de vorm van een Grammy Award voor 'Best Album Of The Year' [zie: de ontroerende beelden]. In 2010 verscheen het album in geremixte vorm, getiteld Double Fantasy Stripped Down, ontdaan van alle overdubs. Ik beluisterde het deze week op een goede hoofdtelefoon en werd, door het pure geluid, gegrepen door Johns stem in I'm Losing You, het prachtige baswerk van Tony Levin in Clean Up Time en Beautiful Boy en de extra tedere versie van Woman. Kun je het album ergens online streamen, beluister het beslist eens. Net als de podcastaflevering van Fab4Cast die deze week verscheen. Ik mocht daar ook een bijdrage aan leveren. We nemen je mee terug naar 1980, de studio in, met het nodige interessante luistervoer rond de totstandkoming van Double Fantasy.

Minder urgent, maar even oprecht
Welke plaats neemt Double Fantasy in, als we kijken naar het solo-werk van John Lennon? Misschien hebben velen de plaat nooit echt kunnen omarmen, vanwege de prominente rol die voor Yoko was weggelegd. Misschien was het contrast tussen Johns en Yoko's nummers te groot en leverde de op zichzelf goed bedachte insteek van een dialoog tussen man en vrouw in de praktijk toch minder synergie op. Door de critici mag Johns deel van het album 'minder urgent' hebben geklonken, eigenlijk was hij oprecht als altijd. Met het goed geproduceerde, vakkundig ingespeelde en zeer prettig klinkende album Double Fantasy liet John Lennon zien en horen waar hij op dat moment in zijn leven stond. Vol energie om een comeback te maken. Het bleek een afscheid.

Living On Borrowed Time: hoe John Lennon in Bermuda aan de dood ontsnapte

Onlangs hoorde ik dat een goede vriend vijf dagen op de Noordzee had vastgezeten. Op de vissersboot, waar hij te gast was. Het stormde zo hard dat zelfs de reddingsbrigade het niet zag zitten hem en zijn collega's op te komen halen. Alles liep gelukkig goed af. Ik ben blij dat hij weer vaste grond onder zijn voeten heeft. Toen ik het verhaal hoorde, moest ik direct denken aan het hachelijke avontuur dat John Lennon in het voorjaar van 1980 beleefde. Niet wetend wat hem in december zou overkomen, ontsnapte Lennon in juni van dat jaar aan de dood. Op zee.

Fantaseren over een leven op zee

Nadat John in de zomer van 1976 na lang procederen zijn Green Card kreeg, kon hij de Verenigde Staten af en toe weer verlaten, wetend dat hij er ook terug kon keren. Dat stelde Lennon in staat om in de tweede helft van de jaren '70 regelmatig op reis te gaan. Met zijn gezin, maar ook wel eens alleen, of met de kleine Sean. In de beslotenheid van het Dakota gebouw, waar hij woonde, fantaseerde John over een leven op zee. In mei 1980 gaf hij zijn personal assistant Fred Seaman (ja heus) opdracht om op zoek te gaan naar een zeilboot. Seaman kwam terecht bij Coneys Marine op Long Island. De boot kwam er en kreeg een plek bij Cold Spring Harbor, waar de Lennons een buitenhuis hadden.

Het buitenhuis van de Lennons op Long Island

Zeillessen op de Isis

John kreeg zeilles van Tyler Coneys, de eigenaar van het familiebedrijf waar hij zijn zeilboot kocht. Hij pakte het serieus aan, oefende volop en las elk studieboek over zeilen dat hij te pakken kon krijgen. De [homevideo] die de Lennons maakten bij hun buitenhuis geeft een duidelijk beeld van de baai waar John leerde zeilen. Ondertussen speelde Lennon met de gedachte de bescheiden Isis van 4 meter lang te vervangen door een groter zeiljacht. Daarmee wilde hij wel op volle zee. Coney vertelde Lennon dat hij twee neven had, ervaren zeilers, die van plan waren in de Cariben te gaan varen.

De plek waar John leerde zeilen

Yoko stuurde John in zuidoostelijke richting
In Newport, Rhode Island, werd een geschikt jacht van 13 meter gevonden. Het enige dat nog moest gebeuren was het zoeken van een goede bestemming. Volgens de overlevering schakelde Yoko haar Japanse raadgever Takashi Yoshikawa in, om te bepalen in welke richting John op reis moest gaan. Dat hing namelijk af van numerologie en de stand van de planeten. John zou in zuidoostelijke richting moeten reizen. Bermuda dus. Zelf ging Yoko niet mee. Zij had zo haar eigen bezigheden.

Een droom kwam uit
Op woensdagochtend 4 juni 1980 vloog John met Coneys en diens twee neven van Farmingdale Airport naar Newport, waar de Megan Jaye hen geduldig wachtte. Niet veel later voer het schip Murphy's Dock uit. Ook aan boord was Captain Halsted. De man die het schip van haver tot gort kende. Eenmaal op volle zee realiseerde Lennon zich dat hij iets deed waarmee hij veel te lang in zijn leven gewacht had. Fantaserend in de haven van Liverpool, denkend aan zijn eigen vader die vaak op zee was, had het water hem altijd getrokken. You can't imagine what it's like when you look around and all you see is water and sky. You feel both isolated and in communication with the almighty whatever, zou hij Seaman later verteld hebben. It's an overwhelming sensation of freedom.

De Megan Jaye zoals de boot er vandaag de dag uitziet,
Ttgenwoordig Jubilee genaamd.

Recht op de Bermuda Driehoek af
De reis zou 5 dagen duren en Lennon en zijn crew langs Cape Hatteras, dwars door de legendarische Bermuda Driehoek voeren. Na een paar mooie dagen op volle zee, werden de weersomstandigheden ruwer. Lennon en zijn crew kwamen in een Atlantische storm terecht. De Megan Jaye werd een speelbal van de metershoge golven. Na ruim een dag waren Coneys en zijn ervaren neven zeeziek en moest Captain Halsted, oververmoeid, het roer loslaten. Alleen John was nog in staat het schip te besturen.

'Dear Megan, there's no place like nowhere,' schreef John in het
logboek van de Megan Jaye.

Liverpoolse zeemansliederen schreeuwen tegen de golven
Daar stond Lennon, in zijn eentje op het dek, met het roer in handen, als relatief onervaren zeiler. Na een kort moment van paniek, slaagde hij er in het schip door de bijna twee dagen durende storm te loodsen. Once I accepted the reality of the situation, something greater than me took over and all of a sudden I lost my fear, vertelde hij later. Ook dat hij het ene na het andere zeemanslied over de golven schreeuwde. Het deed hem denken aan het moment waarop The Beatles op het hoogtepunt van hun wilde liveoptredens waren, in 1961, vlak voor ze doorbraken. Ook toen voelde John dat niets hem kon stoppen, zo vertelde hij eens.

Na de storm schreef Lennon zijn laatste liedjes

Uiteindelijk kwam alles goed en bereikte de boot Bermuda. John verbleef daar nog een aantal weken en liet zijn assistent overkomen, samen met Sean en diens Japanse babysitter. Bermuda was de plek waar Lennon, misschien wel bevrijd door het intense avontuur op zee, het ene na het andere nummer begon te schrijven. De reggaemuziek die er overal klonk, inspireerde hem onder andere tot één van de laatste nummers die hij uiteindelijk op zou nemen. De demo ervan legde hij op 22 juni vast in zijn huis in Bermuda. Met een gitaar en een simpele recorder [video]. Living on borrowed time, horen we John zingen. Bevrijd van zijn writers' block, nog vol van de storm die hij had overwonnen, living on borrowed time.