Ringo onder de rook van Assen en: op naar Hamburg!

Tegen de tijd dat jullie deze blog lezen, ben ik (bijna) onderweg. Op een bijzondere missie. Toch wel ja. Dit weekend breng ik een bezoek aan Hamburg. Een stad die natuurlijk sterk verbonden is met The Beatles. De aanleiding om juist nu naar de Noord-Duitse stad te gaan, is best een aardige. Ringo Starr is er zondag namelijk ook. Niet dat we afgesproken hebben, maar hij geeft er een concert. Met welke gevoelens zal hij, op de plek die hem mede muzikaal gevormd heeft, het podium beklimmen?

Aantrekkelijk alternatief

Een paar maanden geleden kondigde Ringo aan dat hij met zijn (volgens mij) eeuwig durende All Starr-tournee ook Europa weer eens aan zou doen. Daarbij werd ook duidelijk dat hij één van de acts van het bluesfestival in Grolloo zou worden. Een ex-Beatle die even komt optreden onder de rook van Assen. Het klinkt bijna onwaarschijnlijk, maar het is toch echt zo. Even kriebelde het. Ik hoefde maar in de auto te stappen, een stukje te rijden en kon ook deze Beatle gewoon nog eens in het echt zien. Maar ja, ik ben geen uitgesproken bluesfan, ik ben niet zo gek op drukbezochte festivals en.... ik vermoedde dat Ringo een kortere, aangepaste festival-set zou spelen. Van veel mensen kan ik me goed voorstellen dat ze gaan. Zijn jullie geweest gisteravond? Hoe was het? Toen er voor mij een heel aantrekkelijk alternatief opdook, was ik verkocht om Ringo's concert op een andere plek te bezoeken.

1961: Ringo en George in Hamburg.
Nog niet in dezelfde band, maar al wel grote vrienden.

Een korte trip in goed gezelschap

Ringo doet namelijk dit weekend ook Hamburg aan. Verder reizen, maar wel een plek waar een behoorlijk stuk Beatlesgeschiedenis valt te ontdekken. Zeker voor mij, want ik ben er nog nooit geweest. Samen met de heren van de Fab4Cast werd een plannetje gesmeed om juist daar het concert van Ringo te bezoeken en er een sightseeing trip van te maken. Want er zijn natuurlijk wel wat plekken te bekijken waar The Beatles in het prille begin van hun carrière woonden en muziek maakten. Best fijn om die plaatsen ook echt eens gezien te hebben, om het verhaal in mijn hoofd verder compleet te maken. Hamburg leek me zodoende een prima locatie om wat schrijfinspiratie op te doen. En dan ook nog eens in goed gezelschap. Dat goede gezelschap heeft ook een missie, maar dat merken jullie nog wel. 

Jan Cees, Wibo en Michiel van de Fab4Cast hebben ook een bijzondere missie in Hamburg.

Hoe vertel je de verhalen?

Het Beatlestoerisme wordt wereldwijd steeds groter. Hoewel Hamburg aanvankelijk niet overdreven koketteerde met zijn Beatlesverleden, valt er tegenwoordig wel wat te beleven. Zo zijn er her en der wel wat gidsen die zich aanbieden om met jou door de stad te lopen en het verhaal van The Beatles in Hamburg te vertellen. Daarbij richt de één zich wat meer op inhoud, de ander wat meer op beleving, zoals dat tegenwoordig heet. In die laatste categorie valt deze innemende dame, die best op een leuke en creatieve manier met groepen op pad gaat. Met verhalen en met haar ukulele:

Zijn er eigenlijk wel echt goede Beatlesreisgidsen voor Hamburg?

Het is een beetje informatief en vooral gezellig, denk ik. Maar wij Beatlesfans zijn veeleisend en ik denk dat we met deze tour toch een beetje te veel boven de materie blijven hangen. We zijn immers van die nerds die alles willen horen en weten. ;-) Dus opperde Wibo van de Fab4Cast dat hij wel een programmaatje in elkaar wilde draaien waarbij we precies 'the essentials' gaan bekijken. Op eigen gelegenheid. Een fijn aanbod, waar ik graag gebruik van maak. De afgelopen tijd heb ik op internet, ter voorbereiding, nog wel naar een goed reisgidsje gezocht. Wat ik vond, leek wat verouderd en niet per se heel aantrekkelijk. Beter kan ik me nog even goed inlezen met het doorwrochte Tune In van Mark Lewisohn. Gelukkig valt de Hamburg-periode in deel 1, dat al verschenen is. 

Piepjonge jongens in Hamburg

De grote liefde tussen Stuart en Astrid

Ik zit er eigenlijk helemaal niet goed in, in die Hamburg-periode van The Beatles. Hoe vaak waren ze er nu precies? Waar speelden ze? Waar woonden ze? Wel weet ik dat deze episode uit hun bandbestaan heel vormend was voor hun muzikaliteit, hun onderlinge band en de bijzondere vriendschap die ze sloten met het Duitse Drietal (Klaus Voormann, Astrid Kirchherr en Jürgen Vollmer). Mensen die een een grote stempel hebben gedrukt op de levens van de vier Beatles. En ook was er natuurlijk de grote liefde die groeide tussen oer-Beatle Stuart Sutcliffe en Astrid Kirchherr. Een even prachtig als tragisch verhaal, waar ik graag nog eens in wil duiken maar dat me bij voorbaat al kippenvel geeft. Dat gebeurde allemaal inmiddels bijna 60 jaar geleden in Hamburg.

Stuart Sutcliffe en Astrid Kirchherr

Even in die nis staan...

Wat ik het liefst wil zien in Hamburg? De clubs waar The Beatles speelden én de plek waar Jürgen Vollmerr de legendarische foto van John Lennon begin jaren '60 maakte. Een foto die Lennon vele jaren later gebruikte voor de hoes van zijn Rock 'n' Roll-album. Dat verscheen in 1975, mijn geboortejaar. Hamburg lag toen al vele jaren achter Lennon. The Beatles ook. Voor mij opent het hoofdstuk Hamburg zich juist dit weekend. Misschien kan ik zelf wel heel even in die nis gaan staan...

Klaus Voormann: ontwerper, muzikant en vriend uit de inner circle van The Beatles

Hij speelde de baspartij op John Lennons Imagine, ontwierp de hoes van het Beatles-album Revolver, deelde een Londense flat met Ringo en George en zag The Beatles ooit optreden in de Kaiserkeller in Hamburg. Voor The Fab Four was hij een vriend en een creatieve samenwerkingspartner. De Duitser die door een wonderlijk toeval een biertje ging drinken in het Hamburgse uitgaangsleven en een band ontmoette die zijn leven zou veranderen: Klaus Voormann.

Een jeugd vol creativiteit en cultuur
Klaus werd op 29 april 1938 geboren in Berlijn. In het gezin met zes broers was volop ruimte voor kunst, klassieke muziek en literatuur. Klaus bleek niet alleen muzikaal, maar ook goed met het tekenpotlood en werd door zijn ouders naar een commerciële designopleiding in Berlijn gestuurd. Later verhuisde hij naar Hamburg, waar hij zijn talenten verder ontwikkelde op de kunstacademie. Dat was de plek waar Klaus in contact kwam met studiegenoten Astrid Kirchherr en Jürgen Volmerr. De drie konden op dat moment nog niet bevroeden hoe bijzonder hun rol zou zijn in de levens van een paar jonge jongens uit Liverpool.

Een jonge Klaus met zijn moeder

Stuurs door de straten van Hamburg
Op een avond in 1960 moet Klaus geïrriteerd de deur van de woning van zijn vriendin Astrid Kirchherr, waar hij bij in woonde, hebben dichtgegooid. Hij had een discussie met Astrid en Jürgen gehad en behoefte aan wat frisse lucht. Klaus zette koers naar het Hamburgse uitgaangsdistrict Sint Pauli. Een ruige buurt met bioscopen en bars. Op zoek naar een plek waar hij een biertje kon drinken, hoorde hij opzwepende rockmuziek uit de Kaiserkeller aan de Reeperbahn komen. Nieuwsgierig ging hij naar binnen en zag hij een hem onbekende band. Geïnteresseerd bekeek hij het optreden van de Liverpoolse band Rory Storm and the Hurricanes. Voormann besloot te blijven zitten en de volgende act af te wachten. Toen hij opnieuw een onbekende band uit Liverpool de sterren van de hemel hoorde spelen, viel zijn mond open. Zijn slechte humeur verdween als sneeuw voor de zon. Wie waren deze fantastische Beatles? De volgende avond was Klaus opnieuw present in de Kaiserkeller, met Astrid en Jürgen, die hij had meegesleept. Dit moeten jullie zien, jongens!

Klaus Voormann, Astrid Kirchherr en Stuart Sutcliffe

Verhuizing naar Londen
De drie kunstenaars bleven optredens van The Beatles bezoeken en er ontstond een bijzondere vriendschap tussen de Duitsers en de band. Beatlesbassist Stuart Stuart Sutcliffe kreeg zelfs een relatie met Astrid Kirchherr. Een liefde die dramatisch zou eindigen. Toen The Beatles Hamburg achter zich lieten en begin jaren '60 definitief doorbraken, besloot Klaus Voormann naar Londen te verhuizen. George Harrison nodigde hem uit om in de flat te komen wonen die hij in die begintijd in Londen nog met Ringo Starr deelde. Toen Voormann voldoende commerciële tekenopdrachten kreeg, kon hij zijn eigen Londense appartement bekostigen. In de jaren die volgden, pendelde Klaus tussen Londen en Hamburg en werkte hij zowel als illustrator als muzikant. Met twee muziekvrienden richtte hij de band Paddy, Klaus & Gibson op. Voormann werd bassist.

Augustus 1967: Voormanns ontwerp voor het album Bee Gees' 1st

Klaus won een Grammy voor de hoes van Revolver
Als ontwerper en muzikant had Klaus niet te klagen over werk. Zo mocht hij de eerste albumhoezen van The Bee Gees ontwerpen en toonden bands als The Moody Blues en The Hollies interesse in hem als muzikant. Vreemd genoeg sloeg hij aanbiedingen van beide popgroepen af om uiteindelijk tot de band van Manfred Mann toe te treden. Klaus speelde drie jaar bas bij Mann en is te horen op hits als Mighty Quinn en Fox On The Run. Als ontwerper tekende hij letterlijk en figuurlijk voor de legendarische cover van het Beatles-album Revolver. Het was John Lennon die hem in 1966 vroeg een ontwerp te maken. Voormann won dat jaar een Grammy Award voor de cover, waarop hij zijn eigen portretfoto piepklein in de haren van George Harrison verstopte.

Remake van de Revolver-hoes
In de jaren '80 maakte Klaus op verzoek van George Harrison de hoes voor de single When We Was Fab, waarop de jaren 60-George en jaren 80-George verenigd werden.

De hoes die Voormann in 1988 ontwierp voor George Harrison

Imagine, Instant Karma, All Things Must Pass: Klaus speelt overal de bas
Als bassist was Voormann begin jaren '70 erg actief bij soloprojecten van John Lennon, George Harrison en Ringo Starr. Op een gegeven moment ging zelfs het gerucht dat The Beatles weer bij elkaar zouden komen onder de schuilnaam The Ladders, waarbij Voormann de plek van Paul McCartney in zou nemen. Hoewel daar niets van klopte, fungeerde Klaus wel een beetje als de bassist die de drie zo hard nodig hadden en die in de persoon van McCartney begin jaren '70 buiten bereik lag. Zo horen we John, Klaus, George en Ringo samen spelen op Starr's single I'm The Greatest, speelt Voormann met John en Ringo op Lennons indrukwekkende soloalbum John Lennon & The Plastic Ono Band en is hij tevens als bassist te horen op Imagine en het gedreven Instant Karma. George Harrison vroeg Klaus Voormann na diens bijdrage aan het album All Things Must Pass in 1971 om in zijn begeleidingsband tijdens The Concert For Bangla Desh te spelen. Kortom: Voormann was er op veel belangrijke muzikale momenten bij.

The Concert for Bangla Desh: George Harrison, Klaus Voormann, Jesse Ed Davis en Eric Clapton

Los Angeles en een nieuwe Beatleshoes
In de jaren '70 woonde Voormann voornamelijk in Los Angeles, waar hij actief bleef in de muziekindustrie. John Lennon vroeg hem als bassist voor zijn album Walls & Bridges en Voormann leverde zowel het baswerk als het albumontwerp voor Ringo's succesvolle album Ringo (1973). In 1979 verhuisde Klaus terug naar Duitsland. Hij produceerde de grote hit Da Da Da van het Duitse Trio, hertrouwde en voedde twee kinderen op. In de jaren '90 ontwierp Voormann de hoes voor het omvangrijke Beatles Anthology-project. Opnieuw zien we zijn collage-achtige stijl daarin terug.

Voormann in 1973 met John Lennon in Los Angeles

Klaus ontwierp de hoezen van het Anthology-project

Voormann tekende zijn herinneringen aan het Hamburg van The Beatles
Klaus bleef zijn hele leven tekenen. Daarbij legde hij ook herinneringen vast die hij had aan zijn tijd met The Beatles in Hamburg. Tekeningen van alledaagse gebeurtenissen waarvan Voormann ooggetuige was, maar waarvan nooit foto's gemaakt werden. Van het dagelijks leven rond de clubs waar The Beatles optraden, van de momenten waarop de jongens thuis kwamen bij Astrid Kirchherr. De plek waar een fatsoenlijke badkamer was, waar ze zich na een week even konden wassen. Voormann laat ons daarmee vele jaren later toch een beetje meekijken naar wat The Beatles in Hamburg beleefden. Hij bundelde zijn tekeningen in het boek Hamburg Days. Deze week maakte Klaus bekend dat hij op 10 april een nieuw boek over The Beatles in Hamburg uitbrengt, getiteld It Started in Hamburg.

Paul McCartney in één van de Hamburgse clubs met toiletjuffrouw Rosa

John Lennon neemt een bad bij Astrid Kirchherr thuis

Voormann aan zijn tekentafel

Memoires en een muzikale comeback
Zijn memoires schreef Klaus in 2003, daartoe een aantal jaren daarvoor aangespoord door George Harrison. Voormann zag het zelf niet zo zitten zijn leven met het grote publiek te delen, maar volgde Harrisons advies. Verrassend genoeg maakte hij in 2009 zijn eerste solo-album én een documentaire. In A Sideman's Journey zien we hoe Klaus met oude vrienden als Paul McCartney, Ringo Starr, Cat Stevens en Joe Walsh de studio indook om nieuwe versies van de nummers waarop hij vroeger meespeelde op te nemen. Daarmee trad de bassist ineens uit de schaduw van de vele sterren die hij creatief en muzikaal ondersteunde. In het fragment zien we hoe Klaus te gast is in de Hog Hill Mill-studio van Paul McCartney om te werken aan het album. Het contact tussen de twee is vanzelfsprekend en ontspannen: [filmpje]

Vriendschap met George Harrison
Klaus had de sterkste band met George Harrison. Hij bezocht George in 2000 in Oostenrijk, waar de Beatle behandeld werd voor kanker. Het stel sprak uren met elkaar en maakte een wandeling, waartoe Harrison nog nauwelijks in staat was, volgens Voormann. Harrison ademde zwaar maar wilde blijven lopen. Uiteindelijk streken de twee neer in het gras, genietend van het mooie uitzicht op de bergen. George vertrouwde Klaus toe dat hij niet bang was voor zijn naderende dood, dankbaar voor het bijzondere leven dat hij geleid had. Ook zei hij dat hij zijn einde slechts zag als een stap naar een volgende ervaring. Na Harrisons overlijden weigerde Voormann de vele verzoeken die hij kreeg voor interviews. De bescheiden Duitser hield zijn gevoelens liever voor zichzelf, daarbij ongetwijfeld terugdenkend aan die avond in 1960 waarop hij de Hamburgse Kaiserkeller binnenstapte.